Rok temu mała żółta broszura przygotowana przez Szwedzką Agencję ds. Sytuacji Kryzysowych (Myndigheten för samhällsskydd och beredskap; od 1 stycznia 2026 r. – Szwedzka Agencja ds. Obrony i Odporności, Myndigheten för civilt försvar) rozniosła się szerokim echem po Zachodnich mediach i sieciach społecznościowych.Broszura „W razie sytuacji kryzysowej lub wojny” rozpoczyna się od uderzającego przesłania:

“Do wiadomości mieszkańców Szwecji Żyjemy w niespokojnych czasach. W kraju położonym niedaleko nas toczy się wojna. Terroryzm, cyberataki i dezinformacja służą do wyrządzania szkód i wpływania na społeczeństwo. Aby chronić się przed niebezpieczeństwem, musimy się zjednoczyć i wspólnie wziąć odpowiedzialność za nasz kraj.”

Rok później coraz większa liczba państw publikuje własne wersje tego rodzaju broszur, co prowadzi do istotnego pytania analitycznego: czy otwarte, publiczne poruszanie tematu konfliktu budzi strach, czy też jest miarą świadomego działania państwa, mającego na celu przygotowanie społeczeństwa na kryzys i wojnę?

To pytanie nie ogranicza się do Szwecji. Odzwierciedla ono szerszą transformację w sposobie rozumienia i praktykowania bezpieczeństwa w całym basenie Morza Bałtyckiego. Wraz z pogarszaniem się regionalnego środowiska bezpieczeństwa rządy dokonują ponownej oceny długoletnich założeń dotyczących obronności. Chociaż wiele państw rozbudowało i zmodernizowało swoje siły zbrojne, sam postęp technologiczny i liczebność armii nie gwarantują już bezpieczeństwa. Konwencjonalna, kinetyczna wojna nie jest już najbardziej prawdopodobną formą konfrontacji. Zamiast tego współczesne zagrożenia coraz częściej działają poniżej progu wojny i bezpośrednio atakują społeczeństwa poprzez dezinformację, cyberoperacje, sabotaż, presję środowiskową i ataki na infrastrukturę krytyczną. W tym kontekście bezpieczeństwo powinno zostać zreinterpretowane w kategoriach podejścia whole-of-society, zakładającego zaangażowanie wszystkich segmentów społeczeństwa. W ramach tych odporność społeczna i instytucjonalna zyskuje znaczenie porównywalne do tradycyjnie pojmowanego potencjału militarnego.

Spośród państw nordyckich, Szwecja reprezentuje jeden z najbardziej kompleksowych i zinstytucjonalizowanych przykładów obrony totalnej w praktyce. W latach 50. XX wieku jako pierwsza wdrożyła tę koncepcję, integrując wysiłki wojskowe i cywilne w ramach jednolitej polityki obronnej. [5] Siedem dekad później Szwecja nadal modernizuje swój system obrony totalnej w odpowiedzi na pogarszające się warunki bezpieczeństwa i wnioski wyciągnięte z operacji hybrydowych w Europie.

Na szczeblu krajowym obowiązki w zakresie obrony cywilnej są dzielone między Ministra Obrony Cywilnej, działającego w ramach Ministerstwa Obrony, a Szwedzką Agencję ds. Sytuacji Kryzysowych (MSB). [6] Minister odpowiada za strategiczne kierownictwo, koordynację i finansowanie, podczas gdy MSB nadzoruje gotowość na wypadek sytuacji nadzwyczajnych, zarządzanie kryzysowe i odporność społeczną w różnych sektorach. Finansowanie odbywa się za pośrednictwem alokacji budżetowych koordynowanych przez Ministerstwo Obrony oraz bezpośredniego finansowania dla gmin, które są prawnie zobowiązane do utrzymywania planów gotowości i zdolności zarządzania kryzysowego. Powiatowe rady administracyjne działają jako pośrednicy, zapewniając koordynację między władzami krajowymi a samorządami lokalnymi. [7]

Taka struktura instytucjonalna odzwierciedla podstawową zasadę szwedzkiego paradygmatu: odporność musi być budowana lokalnie, ale koordynowana na szczeblu krajowym. Decentralizacja jest połączona z jasnymi obowiązkami prawnymi i centralnym nadzorem, co zapewnia elastyczność przy jednoczesnym zachowaniu spójności. Co ważne, system ten pozycjonuje obywateli nie jako biernych odbiorców ochrony, lecz jako aktywnych uczestników obrony narodowej.

Zaangażowanie społeczne stanowi centralny filar szwedzkiej strategii obrony cywilnej. Inicjatywy ogólnokrajowe, takie jak Tydzień Gotowości (Beredskapsveckan), organizowany corocznie przez MSB we współpracy z Folk och Försvar, są przykładem podejścia obejmującego całe społeczeństwo. Edycja z 2025 r., zatytułowana „Jesteś częścią szwedzkiej totalnej obrony”, koncentruje się na edukowaniu obywateli na temat ich roli w sytuacjach kryzysowych poprzez wydarzenia publiczne, dyskusje i lokalne ćwiczenia z udziałem gmin, organizacji wolontariackich, szkół i firm prywatnych [8]. Działania te służą nie tylko podnoszeniu świadomości, ale także normalizacji gotowości i wzmacnianiu poczucia odpowiedzialności w całym społeczeństwie.

Ponowne wprowadzenie broszury „W razie sytuacji kryzysowej lub wojny” wzmacnia tę logikę. Zamiast wywoływać strach, broszura dostarcza praktycznych wskazówek dotyczących samowystarczalności, ciągłości i indywidualnej odpowiedzialności, sygnalizując, że gotowość jest obowiązkiem obywatelskim i atutem odstraszającym. Wzmacniając odporność na poziomie gospodarstw domowych, państwo zmniejsza podatność społeczeństwa na przymus i dezorganizację.

Podejście Szwecji uwzględnia również psychologiczny wymiar obrony. Szwedzka Agencja Obrony Psychologicznej koncentruje się na przeciwdziałaniu dezinformacji, jednocześnie wzmacniając kompetencje medialne i zaufanie publiczne [9]. Odzwierciedla to przekonanie, że odporność w sferze kognitywnej jest równie istotna, jak gotowość fizyczna, szczególnie w erze, w której operacje wpływu dążą do podważenia legitymacji demokratycznej od wewnątrz.

Wspólnie te środki pokazują, jak Szwecja włącza odporność społeczną w ramy obrony narodowej. Obrona cywilna nie jest traktowana jako funkcja pomocnicza, lecz jako integralny element odstraszania, zapewniający społeczeństwu zdolność do przeciwstawiania się presji, dezorganizacji i niepewności bez strategicznego paraliżu.